Molibdeno, elemento metal de transición ukax 42 jakhüwiwa tabla periódica ukanxa, ukax wali jach’a uñt’atawa, kunatix propiedades químicas ukanakax jan uñt’atawa, ukat walja apnaqañanakaw utjaraki. Chimpu químico ukax Mo satawa, ukatx qullqi-janq’u metalico lustre uñacht’ayi ukat ch’ama ukat jan ch’amanïñapataki. Molibdeno ukaxa temperatura ambiente uksanxa wali sumawa, janiwa aire ukarux mantañapakiti ukatxa químicamente janiwa ácidos clorhídricos jan ukaxa fluóricos hidróricos ukanakampixa reactivo ukhama. Ukhamatwa walja yapunakanx jan wakiskirïkiti.
Molibdeno, elemento metal de transición ukaxa 42 jakhüwiwa tabla periódica uksanxa, nayraqatax molibdenita mineral natural (MoS2) ukjamawa. Aka llamp’u, ch’iyara mineralax nayra pachatpachaw uñt’ata, ukampis plomo, galena ukat grafito uka mineralanakar uñtasitätapatxa, chiqaparu uñt’añax ch’amakiwa. Griego arunxa, "molibdos" ukax plomo sañ muni, ukatx 18n pacha mara tukuykamax uka pä metales ukanakax Europa uksan qhathunakanx mineral de molibdeno ukham mayamp chikaw aljatäna.
1779 maranjja, Scheele sat chachajja, plomo jan ukajj grafito ukat molibdeno sat sustancianakajj mayj mayja sustancianakäpjjewa sasaw experimento toqet uñachtʼayäna. Jupax uñjäna, ácido nítrico ukax janiw grafito ukampix reacción luraskänti, jan ukasti mineral de molibdeno ukamp reaccionasaw janq’u polvo uñstayäna. Ukhamaraki, kunapachatix ácido nítrico ukat mä solución alcalina ukanakax t’amt’ayat ukhamarak cristalizado ukhax salt precipitado. Scheele chachajja, uka janqʼo polvojj cheqapuniw metalat lurat óxido, molibdeno sat óxido sasaw amuyäna. Uka óxido carbón ukamp mistuñ yantʼäna ukat jachʼa temperaturan juntʼuchañ yantʼäna, ukhamatwa molibdeno crudo sat qʼañunak sum apsusïna. Ukat molibdeno sat qullampi azufrempi juntʼuchasax jukʼamp qʼuma molibdeno sat qullanak apsutapsa amuyarakïna.
1782 maranjja, Suecia markankir Elmo sat minerojj molibdeno apsuñatakiw mä machaq lurañ yantʼäna. Jupax carbón, ácido molibdico ukat aceite de linaza ukanakamp mistusaw molibdeno metalico mineral de molibdeno ukar sum apsuwayxäna. Jupax molibdeno sutimpiw sutinchawayi, Mo chimpumpi, uka jikxatawixa uñt’atawa Suecia markan wali uñt’at químico Berzelius, jupax janiw elementos ukanakak jikxatkänti, sañäni, cerio, selenio, silicio, tantalo, tório, jan ukasti, molibdeno ukan propiedades ukanakat wali ch’ullqhi yatxatäwinak lurarakïna.
Kunawsatix metal molibdeno ukax thaya tuqin phichhantki ukhax quri qhanaw mistu, ukatx iones molibdeno ukax kunayman estados de oxidación ukanx kunayman saminakaw uñacht’ayasi. 100 jila maranakaw yatxatatäna, ukatx 1893 maranx Mawson jupax carbono ukat tríóxido de molibdeno ukanakamp mistuñ horno eléctrico ukan ch’amanchawayi, ukat nayrïr metal fundido ukaw lurasiwayi, ukax 92%-96% molibdeno ukaniwa.
Molibdeno ukax 200 jila maranakaw jikxataskchïnxa, jach’a-escala ukan jilxattatapa ukat apnaqawipax aka patak maranakan qalltawayi, juk’ampis aka qhipa tunka maranakanxa. Molibdeno ukat aleaciones ukanakax walja chiqanakan apnaqañ jikxatapxi, kunatix wali ch’amaniwa, jisk’a coeficiente de expansión térmica, wali suma conductividad térmica ukat eléctrica, ukat corrosión ukat desgaste ukanakar jan walt’ayañataki.
Molibdeno ukax nayraqatax acero de aleación, acero inoxidable, acero de herramientas ukat hierro fundido ukanakan apnaqatawa, ukanx molibdeno ukax wali munatawa. Molibdeno uksa yapxatawixa wali sumawa resistencia a la corrosión de acero inoxidable uksa tuqita, ukampirusa molibdeno uksa hierro fundido uksaru yapxatasaxa ch’amapa ukhamaraki desgaste uksa tuqita ch’amancharaki. Ukhamaraki, superaleaciones basadas en níquel- ukaxa 18% molibdeno ukaniwa, ukaxa wali wakiskiriwa industria aeroespacial ukanxa. Jupanakan jach’a punto de fusión, jisk’a densidad ukat jisk’a coeficiente de expansión térmica ukanakax kunayman jach’a-temperatura componentes lurañatakix wali askiwa.
Molibdeno ukax electrónica ukanx wali apnaqatawa, ukax dispositivos electrónicos ukanakanx tubos electrónicos, transistores ukat rectificadores ukanakan apnaqatarakiwa. Q’uma molibdeno alambre ukaxa wali wakiskiri lurawinakaniwa jach’a-hornos de temperatura, maquinado de descarga eléctrica (EDM), ukhamaraki alambre-cutting. Molibdeno ukaxa radio ukhamaraki rayos X ukanaka lurañatakixa apnaqatarakiwa, ukhamaraki yaqha industrias de aleación ukhamaraki química ukanakana.
Aceros de aleación ukar molibdeno yapxatañax límite elástico, resistencia a la corrosión ukat propiedades magnéticas permanentes ukanakaruw juk’amp jach’anchayaspa. Óxido de molibdeno ukatxa molibdatos ukaxa catalizadores ukhamawa industrias químicas ukhamaraki petroleras ukanakana wali wakiskiri lurawipaxa. Ukhamaraki, disulfuro de molibdeno ukaxa wali wakiskiriwa lubricante industria aeroespacial ukhamaraki maquinaria ukanakana. Uka sapa resistencia azufre ukaxa cataliza hidrogenación de monóxido de carbono alcoholes ukanakaru yaqhipa condiciones ukanakana.
Molibdeno ukan apnaqawipax sapa kutiw jilxattaski, jichhax walja sectores ukanakaruw uñt’ayasi, energía nuclear ukat machaq energía ukanakampi. Molibdeno ukaxa mä oligoelemento ukhamarakiwa wali wakiskiri ayrunaka jiltañataki ukhamaraki wali wakiskiri ayrunaka jakañataki. Yapuchañatakixa, molibdeno ukaxa abonos oligoelementos ukanakanxa wali apnaqatarakiwa, ukhamata quqanakatakixa wali wakiskiri manq’añanaka churañataki.
Molibdeno, mä elemento ukax industria ukat yapu lurañanx wali wakiskiriwa, ukax jaqin janchipanx wali askiwa. Taqi molibdeno ukaxa mä jilïri jaqina janchipanxa niya 9 mg ukjawa, ukatxa jiq’i ukhamaraki riñon ukaxa órganos ukanakawa jilpacha molibdeno ukani. Ukax wali askiwa, Mo-99, isótopo radioactivo de molibdeno, ukax qullañ utanakanx Technetium-99 wakicht’añatakiw apnaqasi. Technetium-99, mä ch’aman isótopo radioactivo, ukax walja kutiw manqhankir órganos ukanakar uñacht’ayañatakiw apnaqasi. Imajinanakaxa, Mo-99 ukaxa jilpachaxa óxido de aluminio polvo ukampiwa ch’amthapi ukatxa mä jisk’a phukuru imatarakiwa. Kunjamatix Mo-99 ukax t’unjaski ukhax Technetium-99 ukaruw jaqukipasi, ukatx ukax qullañ diagnóstico ukatakiw apnaqasi.
Molibdeno sat qullax 1400 maranakanwa jikxatasïna, uka qullax nayrïr kutiw japonés samurai sat espadanak lurañan jikxatasïna, ukat pallapallanakan apnaqañ qalltäna. 1891 maranxa, francés empresa Snyder sat empresax molibdeno sat qullampi mä elemento aleador ukham apnaqasaw molibdeno sat armadurampi lurat chapadonak lurapxäna, ukat jukʼamp jiskʼa densidad (tungsteno ukat chikatpakiw) apnaqapxäna. Uka jikxatatapatxa, walja aleaciones de acero ukanakanxa, molibdeno sat qullax jukʼat jukʼatwa tungsteno sat lanti uttʼayasïna. Nayrïr Jach’a Ch’axwäwi qalltatapatxa, ferrotungsteno ukax juk’akiw utjawayi, ukatx tungsteno ukax wali jach’anchawayiwa, ukax juk’ampiw molibdeno ukax aceros ukanakan jach’a-ch’ama ukat impacto-resistente ukanakan apnaqañapatak ch’amanchawayi. Pallapallanakan molibdeno sat qullax jukʼamp wakiskirïtapatxa, uraqpachankir gobiernonakax mä metal estratégico ukham uñjañ qalltapxäna. 20 siglo qalltakamaxa, molibdeno ukan apnaqawipax jilxattawayiwa, artillería de cohetes jach’a-temperatura ukar saykatañ lurañataki ukhamarak nayrar sartañ materiales ukanakan lurañataki, kunjamakitix aleaciones de tungsteno ukat molibdeno ukanaka. Molibdeno ukax wali apnaqatarakiwa jach’a-calidad componentes ukanakan ch’axwañ barconakataki, cohetes ukat jach’a-tun equiponakataki.
Aleaciones de molibdeno, aleaciones no-ferros ukanakaxa molibdeno ukanakampi chikt’ata yaqha elementos ukanakampi, ukaxa componentes claves ukanakampiwa, titanio, zirconio, hafnio, tungsteno, ukhamaraki elementos de tierra rara ukanakampi. Aka aleaciones ukanakaxa wali suma conductividad térmica, suma conductividad eléctrica, ukhamaraki jisk’a expansión térmica ukanaka churaraki. Jupanakax wali ch’amampiw uñacht’ayapxi jach’a temperaturanakanxa, 1100 ukhamarak 1650 grados , ukat propiedades de procesamiento superior ukanakaw tungsteno ukar uñtasita. Ukhamarusa, aleaciones de molibdeno ukaxa wali apnaqatarakiwa kunaymana lurawinakanxa, rejillas ukatxa ánodos ukanaka lurañataki tubos electrónicos ukanakataki, materiales de apoyo fuentes eléctricas de luz ukanakataki, troqueles de troquel-fundido ukhamaraki extrusión ukanaka lurañataki, ukhamaraki componentes claves de naves espaciales ukanaka lurañataki.
Ukampis Nayrïr Jachʼa Chʼaxwäwi tukuyxäna ukhaxa, molibdeno sat qullax jukʼampiw munasïna. Uka jan walt’äw askichañatakix industria ukax machaq aplicaciones ukanakat jank’ak yatxatañaw wakisïna. Wali askiwa, machaq acero de aleación de molibdeno baja-molibdeno ukax industria automotriz uksanx wali askin uñjasiwayi, ukax machaq pachaw molibdeno ukan yatxatäwin ukhamarak nayrar sartawipanx acero ukham chiqanakan uñacht’ayi. 1930 mara tukuykamax molibdeno ukax kunayman industrianakanx mä materia prima ukhamaw wali apnaqatäna, ukax molibdeno- ukan aceros de herramientas ukan qhathup jach’anchayañatakix wali ch’aman yanapt’awiwa. Segunda Guerra Mundial qhipat wasitat sayt’ayañ ch’amanchawix juk’ampiw yatxatäwinak ukhamarak qhathunak uñstayañ molibdeno ukan industrial ukan apnaqañapatak ch’amanchawayi.
Jichhakamax acero de aleación, acero inoxidable, acero de herramientas ukat hierro fundido ukanakax molibdeno ukan nayrïr apnaqawipawa. Ukhampachasa, tecnología ukan nayrar sartawipampi ukhamarak industrial ukan nayrar sartawipampixa, molibdeno ukan apnaqawipax jilxattaskakiniwa, ukax jaqinakan nayrar sartawiparuw juk’amp yanapt’ani sasaw amuyapxta.
Molibdeno, mä elemento clave, nayraqatax granito ukan jikxatasi, Uraqin ch’akhapan jikxatasi. Uka minerales ukanakax mä juk’a sapurukiwa, nayraqatax minerales de sulfuro ukanakat luratawa. Pallapallanakan armas ukanakan wali wakiskir lurawip uñjasax uraqpachan jach’a markanakax mä reserva mineral estratégica ukham uñt’ayawayapxi. Reservas minerales estratégicas ukaxa seguridad nacional ukaru ukhamaraki markajanxa mä juk’a recursos minerales ukanaka imañataki. Jichhax tunka markanakaw uraqpachanx sistemas estratégicos de reserva minerales ukanakamp utt’ayasipxi. markajax walja reservas de molibdeno ukanakat jach’añchasi, taqpachax 8,6 millones de toneladas (molibdeno ukamp tuputawa), ukat reservas industriales ukanakax niya 3,5 millones de toneladas ukhawa, uraqpachanx ch’amampiw payïr chiqan jikxatasi. Aka yänakax janiw jach’a ukat jach’a jaljatakiti, jan ukasti jach’a-escala depósitos ukat cuerpos de minerales profundos, fáciles accesibles ukanakaw uñacht’ayasi, ukax uraqpachan molibdeno qhathurux walpun jan walt’ayi. Norteamérica markax molibdeno ukan walja yänakapat jach’añchasiraki. Wali askiw markajan control de recursos molibdeno ukax juk’amp nayrar sartatawa, juk’a uraqinakat sipansa. Jichhax Ministerio de Recursos Naturales ukax molibdeno ukx mä mineral protegido ukham uñt’ayañ amti, taqpach cupo minero ukan apnaqawip phuqhañataki ukhamarak cupo minero ukan amtanakap uñt’ayañataki. Aka saräwix molibdeno ukax yaqha mineral especial ukar tukuñapatakiw uñacht’ayi, quri, tungsteno, estaño, antimonio ukat tierra rara ukanakamp chikt’ata, estado ukan jark’aqasiñapa ukhamarak apnaqawipa katuqañataki.






